يكشنبه ٢١ آذر ١٣٩٥ -

www.nkums.ac.ir


در ایران


تاريخچه اخلاق پزشکی در ايران

اخلاق پزشکی در ایران باستان

طب و اخلاق پزشکی در بین ایرانیان از قدمتی طولانی برخوردار است. سابقه پزشكي در ایران طبق برخی منابع مربوط به دوران قبل از بقراط می باشد که از اخلاق پزشكي پارسیان درآن دوران با اصطلاح "مدرن" یاد گردیده است. ایران هم به لحاظ دانش و هم به لحاظ دارا بودن طبیبان حاذق زبانزد بوده است. علاوه بر استعدادی درخور که در ایرانیان وجود داشته است دستیابیبه ترقیبات پزشكي آشوریان بابلیان و یونیان طی قرون متمادی نیزنقش عمده ای در پیشرفت پزشكي در ایران باستان داشته است. از قدیمی ترین روزگاران امر طبابت در ایران با دیانت توام بوده است. طب باستانی ایرانی با آیین زرتشت و تعلیمات اوستا پیوند جدایی ناپذیری داشته است. به طور کلی پزشکان از طبقه روحانیون که عالی ترین طبقه از طبقات چهارگانه (روحانیون-سربازان - کشاورزان و صنعتگران) بودند انتخاب می شدند. این طبقه رشته الهیات و طب را همزمان تحصیل می نمودند وبعد از اتمام مقدمات آن یکی از این دو رشته را انتخاب کرده و ادامه می دادند. موبدان زرتشتی بر حسن انجام اخلاق پزشكي که بخشی از امور دینی محسوب می شد نظارت میکردند و رئیس پزشکان نیز فن طبابت را تحت مراقبت وکنترل داشت و در کمک به بینوایان امر میکرد. در بخش "وندادید" اوستا گفتارهایی در بابت ویژگیهای پزشکان آمده است. شرایط طبیب این بوده که اولا کتب زیادی مطالعه کرده و در فن خود تجربه کافی داشتهو باشد ثانیا با صبر و حوصله به سخنان بیمار گوش فرا دهد و بیمار را با وجدانی بیدار معالجه کند و ثالثا از خدا بترسد. در آئین زرتشت مهارت در درمان بیماران تنها معیار یک پزشک شایسته نبود بلکه شخصیت اخلاقی و دارا بودن وجدان در رتبه ای اولی تر قرار داشته است. زرتشتیان نسبت به اعمال خلاف چون سقط جنین بارداری غیر مشروع و خطاهای پزشكي تعصب وحساسیت خاصی داشتند.

هرچند در عهد ساسانی اصول طب ایران کاملا زرتشتی و مبتنی بر روایات اوستایی بود اما نفوذ طبابت یونانی نیز در آن مشهود می باشد. صفات یک طبیب شایسته درعصر ساسانی این بود که دانا بوده و نسبت به اعضا بدن و داروها شناخت کامل را داشته باشد دنیا پرست نباشد وامراض را دقیق معاینه و معالجه نماید.

کلیله و دمنه که در زمان ساسانیان به وسیله برزویه طبیب به فارسی میانه ترجمه شده است در بابت نخست خود برخی از صفات طبیب خودب را بر می شمرد از جمله چنین بیان میکند: فاضل تر اطبا آن است که به معالجت از جهت ذخیره آخرت مواظبت نماید. به صواب آن لایق تر که بر معالجت مواظبت نمایی و بدان التفات نکنی که مردمان قدر طبیب ندانند.

اخلاق پزشكي پس از اسلام

ظهور اسلام ی تاثیرات زیادی بر پیشرفت علوم در کشورهای اسلام ی و خصوصا ایران که خود مهد علم و تمدن بود گذشت. دانشمندان مسلمانی چون ابن سینا و زکریای رازیو که منشا اثرات مهمی در تاریخ دانش محسوب می شوند. از مفاخر ایران پس از اسلامی می باشند. تقریبا تمام پزشکان بزرگ مسلمان از علم الهیات اطلاع کامل داشته اند و آنهایی که تالیفاتی داشته اند هم در زمینه پزشكي بوده و هم در زمان فقه و اخلاق. در آغاز ظهور دین اسلام بسیاری از قبایل عرب توجهی به علوم و فنون نداشتند و معدودی از اعراب در کشورهایی چون ایران طب آموخته بودند که معروفترین آنها دانش آموختگان مدرسه جندی شاپور بودند مانند : حارث بن کلده طبیب زمان پیامبر گرامی اسلام (ص).

در زمان خلافت عباسی دانشجویان طب تحصیل خود را با کتاب های "فصول" بقراط "مسائل" حنین بن اسحاق و "المرشد" رازی آغاز و بالاخره به تحصیل کتاب ه ای "ذخیره" ثابت بن قره حرانی و کتاب "المنصوری" رازی می پرداختند. آنگاه به تحصیل شانزده رساله جالینوس و "الحاوی" رازی و "قانون" ابن سینا مشغول می شدند که فهم آن هدف نهایی برنامه پزشكي بوده است . خلفای عباسی مقرر نموده بودند که دانشجویان پزشكي بعد از تعلیمات عملی و نظری رساله ای بنویسند واگر مورد قبولی استاد واقع شد به کار طبابت بپردازند و پس از فراغت از تحصیل سوگند بقراطی ادا کنند.

در کلیه متون معتبر پزشكي که از دوران شکوفایی علوم در تمدن اسلام ی یعنی از اواخر قرن دوم هجری به بعد تالیف و تدوین شده است فصول درباره اخلاق پزشكي و ویژگیهای یک طبیبوجود دارد.

علی بن ربن طبری (164 - 247 ه.ق) که از اطبا نامدار مسلمان و استاد رازی بوده است کتابیو تحت عنوان "فردون الحکمه" در 7 جلد دارد که جلد اول آن را به طرح برخی افکار فلسفی و مقولات اخلاقی در طب اختصاص داده است.

ابوبکر محمد بن زکریای رازی (251- 313 ه.ق) که از مفاخر بزرگ ایران اسلام ی است شدیدا به مبانی اخلاق پزشكي پایبند بوده است و جزواتی در زمینه مراعات اصول اخلاق پزکشی از او به جای مانده است. کتاب "طب روحانی" رازی در بابت اخلاق می باشد(21). رازی بنا به تایید مورخانی چون این الندیم جرج زیدان و گوستاولوبون با همکاران خود بسیار مهربان بوده است. به بیماران خود به ویژه فقرا تفقد می نموده از حلشان جویا بوده و به عیادتشان می رفته است و مقرری های برای آنها در نظر گرفته بوده است. در کتاب بسیار معتبر "الحاوی فی الطب" و نیز رساله های "سرالطب" "محنه الطیب" و "خواص التلامیذ" اشارات رازی به اخلاق پزشكي و احترام به آیین و سنت پزشكي بخوبی نمایان است. از سخنان رازی است که :"طبیب باید بیمارش را به بهبود وسال مت امیدوار گرداند ولو اینکه خود امیدی به بهبود بیمار نداشته باشد".

علی بن مجوسی اهوازی (318 - 384 ه.ق) در اثر معروف خود "کامل الصناعه الطبیه" یا "کتاب الملکی" بابی را به اخلاق پزشکان اختصاص داده است و اعتقادات خود و توصیه های سایر اساتید را بهعنوان آیین پزشكي در "پندنامه اهوازی" گردآوری نموده است  که در ادامه ترجمه متن زیبای آن خواهد آمد. این پندنامه از سوگندنامه بقراط جامع تر است و به نظر می رسد که اهوازی با توجه به تعالیم اسلام ی اصولی را به آن افزوده است.

شیخ الرئیس حسین بن عبدالله سینا (370 - 427 ه.ق) ملقب به ابن سینا چهره سرشناس طب در اسلام ی ایرانو جهان است که آثار منسوب به او بیش از صد عنوان می باشد. از این میان 16 کتاب او در مورد علم طب است و در برخی از آنها رهنمودهای ارزنده ای درباره راه و رسم معلمی طبابت وطلبگی علوم آورده است.

کتاب های معروفی چون "مفتاح الطب ومنهاج الطلاب" (ابوالفرح علی ابن الحسین ابن هندو) و "اخلاق ناصری" (خواجه نصیرالدین طوسی) نیز در حیطه اخلاق پزشكي مطالبی دارند. سید اسماعیل جرجانی(434 - 531 ه.ق) که از مردان نامدار تاریخ پزشكي ایران محسوب می شود نیز در کلیه کتب خود با نثری زیبا به نکته ها و قصه های آموزنده اخلاق پزشكي اشاره نموده است.

یکی دیگر از تالیفات ارزشمند پیرامون اخلاق پزشكي کتاب "ادب الطبیب" اسحاق بن علی الرهاوی می باشد که شامل 20 فصل است و توسط انجمن فلسفه امریکا در سال 1967 به انگلیسی ترجمه شده است.

تمام موارد فوق نشانگر این است که حکیمان و اندیشمندان این دیار لابلای مطالب پزشكي اشارات ارزشمندی به اخلاق پزشكي داشته و ارزش ویژه ای برای آنان قائل بوده اند. ارزش والای اخلاق نزد پزشکان در برخی نوشته ها و اشعار نویسندگان و شعرا این مرز و بوم نیز انعکاس یافته است. نظامی عروضی سمرقندی نویسنده و شاعر قرن ششم هجری قمری که خود پزشک بوده است مقاله چهارم از چهار مقاله خویش را به "علم طب و هدایت طبیب" اختصاص داده است. نظامی چنین بیان می کند:"پس طبیب باید که نیکو اعتقاد بود وامر ونهی شرع را معظم دارد. باید که رقیق الخلق حکیم النفس و جید الحدس باشد."

حکیم نظامی گنجوری که از ارکان شعر فارسی در قرن ششم و هفتم به شما می رود نیز در بیان چگونه بودن طبیب اشعاری دارد:

ü      درد ستانی کن و درمان دهی               تات رسانند به فرماندهی

ü      تشریح نهاد خود درآموز                       کان معرفتی است خاطر افروز

ü      می باش طبیب عیسوی هش               اما نه طبیب آدمی کش

آنچه مسلم است این است که اندیشمندان و پزشکان ایرانی حتی در اوج شکوفایی دانش پزشكي از اخلاقیات غافل نبوده اند و معتبرترین کتب اخلاقی در امر طبابت در زمانی نوشته شده است که بزرگترین دانشگاهها و مراکز علمی و غنی ترین کتابخانه ها را درا ختیار داشته اند. هرچند در چند قرن اخیر درخشش اندیشمندان مسلمان در زمینه توسعه و بهره برداری از علوم پزشكي به علل مختلفی بو به افول گذاشته اما به نظر می رسد با گسترش جامعه مسلمانان در سراسر جهان و توجه ویژه به طب اسلام ی در سالیان اخیر بتوان پویای و تلاش افزونتری را در حیطه طب جهان اسلام شاهد بود. در حال حاضر بسیاری از مراکز پزشكي اخلاق پزشكي را به شیوه نوین مورد توجه قرار داده و مباحث جدید مطرح را جهت پاسخگویی به جامعه اسلام ی با قوانین و فقه اسلامی تطبیق نموده و راهکارهایی نشان داده اند.

باتوجه به فرهنگ غنی اسلامی که در قرون پیش توجه ویژه به تعلیم و تعلم را در پی داشت مسلم نمودن دانش اخلاق اسلامی و کاربردی نمودن آن در حیطه طبابت و موضوعات و مباحث جدیدی چون پیوند عضو بیوتکنولوژی ایدز و غیره یک ضرورت اساسی است.

فعالیت اخلاق پزشكي در کشور

مبحث اخلاق پزشكي در طب جدید نیز دارای تاریخچه ای طولانی است که با توجه به پیشرفت سریع علوم زیستی و پزشكي اهمتیی روزافزون پیدا کرده است. اخلاق پزشكي که بعنوان شاخه ای از علوم مبحثی نوپا به حساب می آید به شکل کلاسیک خود بریا اولین بار حدود ربع قرن پیش مطرح شد گرچه در کشور ما به رغم زمینه تاریخی غنی جایگاه وا قعی خود را پیدا نکرده بود و پزشكي در میان مباحث علمی منحصر به فرد است چرا که مستقیما با جان آدمی مرتبط است. به همین دلیل اخلاق جزئی لاینفک از علم پزشكي تلقی می شود و توصیه های آن معیارهای عملکردی برای بخش هدایت و درمان از جمله تمامی موسسات تحقیقاتی می باشد. در حال حاضر نیز قوانین و بیانیه های متعددی جهت هدایت رفتارها و روش های حرفه ای پزشكي تدوین شده است.

تاکید خاصی که در کشور ما بر ارزشهای دینی و معنوی وجود دارد زیربنای اقداماتی است که جهت حفظ مقام وارزش انسانها در نظر گرفته شده است. اخلاق پزشكي جایگاه ویژه ای در این میان دارد.

تشکیل اولین "مرکز مطالعات و تحقیقات اخلاق پزشكي" در حوزه معاونت دانشجویی - فرهنگی - حقوق و مجلس وزارت بهداشت - درمان و آموزش پزشكي در سال 1372 در پاسخ به نیازهای ضروری در این زمینه بود.

تشکیل گروههای آموزشی اخلاق پزشكي در بسیاری از دانشکده های علوم پزشكي کشور آموزش متخصصین اخلاق پزشكي پژوهش درباره ابعاد مختلف اخلاق پزشكي انتشار کتب درسی جهت برنامه درسی دانشکده های علوم پزشکی تاسیس شورای نظارت بر مسائل اخلاقی در پزشكي جهت ایجاد هماهنگی بین تعالیم اسلامی و قوانین متعارف جهانی در شمار مهمترین اهداف این مرکز بود.

یکی از مهمترین فعالیتهای مرکز اخلاق پزشكي برگزاری اولین همایش بین المللی اخلاق پزشكي در تیر ماه 1372 بود (28) و استقبال زیاد گروه پزشكي و سایر علاقمندان اهمیت این موضوع را در محافل علمی کشور ما را به اثبات رساند. در این سمینار بین المللی اخلاق پزشكي بسیاری از صاحب نظران از کشورهای مختلف در آن شرکت کرده بودند. این سمینار نقطه عطفی در فعالیت های اخلاق پزشكي با نگرش جدید در کشور ما بود. همزمان با این سمینار چندین جلد کتاب مباحث سمینار و کتب دیگر ترجمه شده و به چاپ رسید که علی رغم همه کاستی های آنها منابع قابل دسترس و قابل توجهی در کشور ما هستند.

البته از لحاظ زمانی اولین اقدام ما در وزارت بهداشت در یک دهه گذشته تدوین کتاب اخلاق پزشكي به انضمام تاریخ پزشكي (6) بود. این کتاب با همکاری بسیاری از صاحب نظران از جمله جناب آقای دکتر عزیزی - آقای دکتر صدر و جناب آقای مصباح یزدی - جناب آقای وافی و با مقدمه ارزشمندی از حضرت آیت الله حسن زاده آملی به چاپ رسیده است. برای تدوین این کتاب باتوجه به زبان متعارف اخلاق پزشكي در دنیا و نوشته های برخی از همکاران و صاحب نظران تلاش زیادی شد که کار قابل قبولی از کار درآید. این نوشتار به مدد جناب آقای دکتر منوچهر ولایی و اینجانب بارها و بارها بازبینی شد. گرچه این اثر یکی از کارهای ارزشمند در این زمینه بود ولی مزاج فلسفی بحث ها و عدم توجه به مباحث علمی از کاستی های آن به شمار می رفت. همزمان و یا با اندکی تفاوت زمانی گروهی از همکاران دیگر کتابی در این زمینه را از معاونت آموزشی وزارت بهداشت به چاپ رساندند.

در سال 4 - 1373 با تلاش زیاد و همکاری تعدادی از صاحب نظران فکر تاسیس مرکز اخلاق پزشكي به صورت یکی از مراکزتحقیقاتی را نمودیم. طبیعی بود که گرچه بسیاری از دست اندر کاران اولیه این مرکز از صاحب نظران بنام در رشته های مختلف علوم نظری و انسانی بودند ولی اگر بنا بود وقت زیادی در مدارک موسسین صرف می نمودند هیچکدام از اعضا نمی توانستند ما را یاری نمایند. لذا برای این مرکز شورای عالی در نظر گرفته شده که چندین بار هم جلسه داشت. جناب آقای دکتر حبیبی (معاون اول ریاست جمهوری زمان) جناب آقای مصباح یزدی- جناب آقای دکتر محقق داماد از جمله اعضا این شورای عالی بودند.

مراحل تصویب و تایید این مرکز با اصرار به شورای گسترش سپری شد. بدون شک مساعدت آقای دکتر مرندی که در آن زمان وزیر بهداشت و درمان آموزش پزشكي بودند بسیار برای تصویب مرکز اخلاق پزشكي کارساز بود.

فهرست عناوین برخی از انتشارات مرکز مطالعات اخلاق پزشكي در سالهای مذکور  عبارتند از

1-     اخلاق پزشكي و تشریح از نظر علمای اسلامی - علامه حسن حسن زاده آملی

2-     اخلاق پرستاری بانضمام تاریخ پرستاری

3-     اخلاق پزشكي نویسنده : تری . ام پرلین(ترجمه)

4-     اخلاق پزشكي در آیینه اسلامی (مجموعه مقالات) ج1

5-     اخلاق پزشكي در آیینه اسلامی (مجموعه مقالات) ج2

6-     اخلاق در پرستاری نویسنده: چودین - مترجم : دکتر ناصر بلیغ

7-     بهره گیری از رهنمودهای اسلام ی در پیشگیری و پایش ایدز- نوشته محمد محمدی اصفهانی

8-     پزشكي و جامعه - ج 5(مجموعه مقالات)

9-     رضایت خاموش (مجموعه کتابهای اخلاق پزشكي) - نویسنده : جن ویسیک (ترجمه)

10-   مسائلی در اخلاق پزشكي

11-   طب اسلام ی در قرن نهم میلادی نوشته مانفرد داولمان - ترجمه دکتر سید علی طبری پور

12-   کلیات اخلاق پزشكي - ج1(مجموعه مقالات)

13-   کتاب جراحی الزهراوی - ترجمه موسی الرضا حاج زاده

14-   مسائل مستحدثه (ج پنجم) (مجموعه مقالات)

15-   موارد کلاسیک در اخلاق پزشكي (ج دوم) – نویسنده کرگوری - ای پنسی (ترجمه)









جستجو

برای مشاهده اوقات شرعی کلیک نمایید ...