وقتی ذهن در غبار حادثه جا میماند
توصیههای تخصصی دکترای روانشناسی برای مدیریت استرسهای پس از تروما حوادث ناگوار تمام میشوند، اما گاهی اثرات آنها تا مدتها در ذهن ما باقی میماند. دکتر سیده ریحانه رضوانی، مدیر گروه سلامت روان، اجتماعی و اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی، ضمن تشریح چرایی تداوم استرس پس از وقایع تلخ، راهکارهای عملی برای مدیریت این اضطراب و پیشگیری از تثبیت اختلال استرس پس از حادثه (PTSD) را بیان کرد.
وی در گفت و گو با وبدا، با بیان اینکه گاهی وقتها یک اتفاق ناگوار مثل تصادف، از دست دادن عزیزان، جنگ یا مواجهه با یک بحرانِ غیرمنتظره به پایان میرسد، اما ذهن ما همچنان در آن لحظه متوقف میماند و با تأکید بر اینکه این وضعیت نشاندهنده ضعف یا ناتوانی فرد نیست، عنوان کرد: PTSD در واقع یک واکنش بیولوژیک و کاملاً طبیعی مغز به یک تهدید بزرگ است. که وقتی انسان با یک تجربه تکاندهنده مواجه میشود، سیستم هشدار هیجانی مغز یا همان آمیگدال بیش از حد فعال شده و ذهن مدام در حال اسکن کردن محیط برای یافتن خطرات احتمالی است.
وی اضافه کرد: این همان دلیلی است که باعث میشود فرد حادثه را در ذهن بازسازی کند یا با کوچکترین صدایی، دچار واکنشهای شدید شود. در واقع مغز ما در تلاش است تا از ما محافظت کند، اما این محافظت افراطی، حالا به قیمت از دست رفتن آرامش روزمرهمان تمام شده است.
دکتر رضوانی برای مدیریت این شرایط، بازگشت به «زمان حال» را کلیدیترین گام دانست و پیشنهاد کرد: وقتی افکار هجومی سراغ فرد میآیند، میتوان از تکنیکهای حسی برای لنگر انداختن در واقعیت استفاده کرد. به گفته این متخصص، وقتی فرد در گذشته گیر میکند، کافی است با تمرکز بر آنچه در همین لحظه در محیط پیرامونش میبیند، لمس میکند، میشنود و میچشد، سیستم عصبی خود را به وضعیت امن حال حاضر بازگرداند.
وی در کنار این تکنیک، استفاده از تنفسهای ریتمیک یا همان تنفسهای مربعی را بسیار کارساز دانست و افزود: در این روش، فرد با دم، حبس نفس، بازدم و دوباره حبس نفس در فواصل زمانی برابر، سیستم عصبی پاراسمپاتیک خود را فعال میکند که نتیجه آن کاهش مستقیم ضربان قلب و عبور از وضعیتِ«بجنگ یا فرار کن» است.
مدیر گروه سلامت روان، همچنین راهکار سادهی «نوشتن روایت حادثه» را برای خارج کردن افکار از ذهن بسیار مفید دانست و گفت: وقتی جزئیات یک اتفاق روی کاغذ میآید، مغز راحتتر میتواند آن را به عنوان یک خاطره پایانیافته و نه یک تهدید جاری، طبقهبندی کند.
دکتر رضوانی درباره امکان پیشگیری از ماندگار شدن این استرسها نیز دیدگاهی امیدوارانه دارد. وی خاطرنشان کرد: هرچند نمیتوان جلوی تمام حوادث ناگوار را گرفت، اما میتوان با افزایش تابآوری روانی و آگاهی نسبت به واکنشهای طبیعی بدن بعد از بحران، جلوی تبدیل شدن یک شوک گذرا به اختلال مزمن PTSD را گرفت.
وی توصیه کرد: صحبت کردن با یک متخصص سلامت روان در همان روزهای نخست پس از حادثه، نقش بسیار مهمی در بازیابی آرامش دارد. دکتر رضوانی خطاب به هماستانیها تأکید کرد: نباید اجازه داد استرس گذشته، مانع ساختن آینده شود. از همه افرادی که احساس میکنند اضطرابهای پس از حادثه، خواب، روابط یا عملکرد کاریشان را تحتتأثیر قرار داده، میخواهیم که هرچه سریعتر از خدمات تخصصی مشاوران و روانپزشکان بهره بگیرند، چرا که PTSD یک وضعیت کاملاً قابلدرمان است و با مداخلات تخصصی، بازگشت به زندگی عادی و آرام کاملاً ممکن است.
نظر دهید