هم‌زمان با هفته پیشگیری از مسمومیت‌ها، دکتر رحمانیان، متخصص طب اورژانس و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی، در گفت و گو با وبدا، در این باره، با تأکید بر ضرورت ارتقای آگاهی جامعه گفت: مونوکسید کربن در اثر احتراق ناقص سوخت‌هایی همچون گاز شهری، نفت، بنزین، گازوئیل و زغال تولید می‌شود. این گاز پس از ورود به ریه‌ها، پیوندی بسیار محکم با هموگلوبین خون برقرار می‌کند که ۲۰۰ تا ۲۵۰ برابر قوی‌تر از اکسیژن است. این اتصال مانع اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها می‌شود و به همین علت مغز و قلب که بیشترین نیاز را به اکسیژن دارند، نخستین اندام‌هایی هستند که آسیب می‌بینند.

 

چه کسانی در معرض بیشترین خطر قرار دارند؟

 

دکتر رحمانیان با تأکید بر آسیب‌پذیری مضاعف برخی گروه‌ها خاطرنشان کرد: اگرچه گاز مونوکسید کربن برای تمامی افراد سمی و کشنده است، اما زنان باردار و جنین، نوزادان و کودکان خردسال، سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای قلبی، عروقی و تنفسی در خط اول خطر قرار دارند. در زنان باردار، هموگلوبین جنین تمایل بسیار بالاتری به جذب این گاز دارد و مسمومیت خفیف در مادر می‌تواند عوارض جبران‌ناپذیر یا حتی مرگ جنین را به دنبال داشته باشد.

 

علائم مسمومیت چیست و چه تله‌های تشخیصی دارد؟

 

عضو هیئت علمی دانشگاه درباره نشانه‌های این مسمومیت توضیح داد: یکی از خطرات عمده مونوکسید کربن، شباهت نشانه‌های اولیه آن به بیماری‌های شایع فصل سرما از جمله سرماخوردگی یا آنفلوانزا است. سردرد مبهم و ضربان‌دار، سرگیجه، ضعف و بی‌حالی شدید، تهوع و استفراغ، خواب‌آلودگی و احساس خستگی از شایع‌ترین علائم اولیه هستند. با افزایش غلظت گاز یا طولانی شدن تماس، علائم به گیجی شدید، تاری دید، تشنج، درد قفسه سینه، تنگی نفس، کاهش سطح هوشیاری، کما و ایست قلبی‌تنفسی ختم می‌شود.

 

این متخصص طب اورژانس افزود: نبود دود یا بوی گاز در فضا هرگز به معنای ایمن بودن محیط نیست. دو نشانه مهم تشخیصی وجود دارد: اول، ابتلای هم‌زمان چند نفر از ساکنان یک خانه (یا مسافران یک چادر) به سردرد، تهوع یا خواب‌آلودگی؛ دوم، کاهش یا بهبود علائم پس از خروج از محیط بسته به هوای آزاد. در صورت مشاهده چنین شرایطی، باید بلافاصله به مسمومیت با مونوکسید کربن شک کرد.

 

 

آیا عدد پالس‌اکسی‌مترهای خانگی قابل اعتماد است؟

 

دکتر رحمانیان در پاسخ به یک باور غلط و بسیار خطرناک هشدار داد: بسیاری از خانواده‌ها با دیدن عدد اکسیژن طبیعی (مثلاً ۹۸٪ یا ۱۰۰٪) در پالس‌اکسی‌مترهای انگشتی معمولی تصور می‌کنند فرد دچار کمبود اکسیژن نشده است؛ در حالی که این دستگاه‌ها توانایی تفکیک اکسیژن از مونوکسید کربن متصل به خون را ندارند و حتی در مسمومیت‌های بسیار شدید و کشنده نیز ممکن است عدد اکسیژن را کاملاً نرمال یا کاذب بالا نشان دهند. بنابراین پالس‌اکسی‌متر معمولی هرگز مسمومیت را رد نمی‌کند و بررسی تخصصی در بیمارستان با سنجش گازهای خون شریانی الزامی است.

 

اصول طلایی پیشگیری از مسمومیت

 

دکتر رحمانیان رعایت نکات زیر را در منازل، خودروها و محیط‌های کمپینگ ضروری دانست:

 

۱. آزمون داغ بودن لوله بخاری: هنگام روشن بودن وسیله گازسوز، لوله دودکش باید همواره داغ باشد. سرد بودن لوله دودکش نشانه قطعی عدم مکش، پس‌زدن گاز و ورود مونوکسید کربن به داخل منزل است. 

 

۲. بررسی مسیر دودکش و نصب کلاهک H: از باز بودن مسیر لوله تا پشت‌بام، عدم گرفتگی و محکم بودن بست‌ها اطمینان حاصل کنید. نصب کلاهک H بر روی پشت‌بام جهت جلوگیری از بازگشت گاز در اثر وزش باد ضروری است. 

 

۳. هشدار جدی درباره کمپینگ و چادر مسافرتی: روشن کردن اجاق‌های سفارشی، پیک‌نیک، منقل زغال یا بخاری‌های گازی در داخل چادر مسافرتی، کانکس یا خودرو به‌منظور گرمایش، یکی از عوامل اصلی مرگ‌ومیرهای خاموش در سفرهای کمپینگ است. چادرها فضای بسیار بسته و بدون تهویه‌ای دارند و تجمع سریع گاز در آن‌ها کشنده است.

 

۴. ممنوعیت روشن نگه داشتن خودرو در پارکینگ مسدود: از روشن نگه داشتن موتور خودرو برای مدت طولانی در پارکینگ‌های سربسته، مسدود و فاقد تهویه استاندارد جداً خودداری کنید؛ گازهای خروجی اگزوز به سرعت کل فضای خانه را آلوده می‌کنند. 

 

۵. تأمین جریان هوای تازه در منزل: از درزگیری کامل تمام پنجره‌ها و منافذ ساختمان خودداری کنید. شعله برای سوختن کامل به اکسیژن نیاز دارد؛ در صورت کمبود هوای محیط، تولید گاز مونوکسید کربن چندین برابر می‌شود. 

 

۶. ممنوعیت استفاده از وسایل نامتعارف و نصب در حمام: استفاده از اجاق گاز خانگی، منقل، زغال یا بخاری‌های بدون دودکش برای گرمایش خانه ممنوع است. همچنین نصب آبگرمکن و پکیج درون حمام یا فضاهای تنگ و بدون تهویه اکیداً خطرناک است. 

 

۷. نصب سنسور هشداردهنده (CO Detector): استفاده از حسگرهای صوتی و استاندارد مونوکسید کربن در منزل، هشداری زودهنگام و نجات‌بخش پیش از شروع علائم بالینی است.

 

اقدامات حیاتی در مواجهه با فرد مسموم (چه کنیم؟ چه نکنیم؟)

 

دکتر رحمانیان درباره گام‌های اولیه نجات و درمان تشریح کرد: 7 اقدام اساسی در هنگام مواجه با مسمومیت ناشی از گاز مونوکسید کربن وجود دارد ابتدا ایمنی و خروج سریع به هوای آزاد است، دهان و بینی خود را با پارچه‌ای بپوشانید، افراد را سریعاً به فضای باز و هوای تازه هدایت کنید و درها و پنجره‌ها را باز بگذارید. هرگز بدون هوای تازه و اطمینان از ایمنی، جان خود را به خطر نیندازید.

 

وی گفت: در این مواقع از روشن یا خاموش کردن کلیدهای برق و روشن کردن فندک، کبریت یا هر وسیله شعله‌زا خودداری فرمایید (خطر انفجار در صورت تجمع گازهای قابل اشتعال دیگر). در صورت گاز گرفتگی مصدوم باید استراحت مطلق داشته باشند. بافت‌های حیاتی بدن (به‌ویژه عضله قلب) دچار کمبود شدید اکسیژن هستند. بنابراین فرد مسموم را به هیچ عنوان وادار به راه‌رفتن، فعالیت فیزیکی یا دویدن نکنید. زیرا هرگونه فعالیت خطر افت هوشیاری، آریتمی و ایست قلبی را بالا می‌برد. مصدوم را گرم و آرام نگه دارید.

 

وی با بیان اینکه اگر مصدوم بیهوش است اما تنفس طبیعی دارد، او را حتماً به پهلو (وضعیت بهبودی) بخوابانید تا در صورت بروز استفراغ، مسیر تنفسی او مسدود نشود و خفگی رخ ندهد. ادامه داد: اگر فرد تنفس ندارد یا تنفس غیرطبیعی و بریده‌بریده (خرخر) دارد، بلافاصله ماساژ قلبی را با راهنمایی اپراتور ۱۱۵ شروع کنید و حتی در صورتی که فرد پس از ورود به هوای آزاد احساس بهبودی کرد، انتقال به اورژانس الزامی است. زیرا برخی عوارض عصبی و قلبی ممکن است ساعات یا روزها بعد ظاهر شوند.

 

وی تاکید کرد: از خوراندن آب، شیر، قهوه یا هر ماده خوراکی به مصدوم اکیداً خودداری کنید. زیرا خطر پریدن مایعات به مجاری تنفسی (آسپیراسیون) وجود دارد.

 

درمان اصلی در اورژانس چیست؟ 

 

وی با بیان اینکه تنها پادزهر و درمان علمی این مسمومیت، دریافت سریع اکسیژن خالص با غلظت ۱۰۰ درصد از طریق ماسک‌های مخصوص ذخیره‌دار است. عنوان کرد: همچنین در موارد خاص مانند بارداری، کاهش سطح هوشیاری، تشنج یا درگیری قلبی، ممکن است بیمار طبق صلاحدید پزشک معالج به مراکز درمانی دارای اتاق اکسیژن پرفشار (هایپرباریک) منتقل شود.