متخصص ارتوپدی در دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی با تأکید بر اینکه پوکی استخوان اغلب بدون علامت پیشرفت می‌کند، گفت: پیشگیری از این بیماری باید از سال‌های جوانی و با اصلاح الگوی تغذیه، فعالیت بدنی و سبک زندگی آغاز شود، چراکه در بسیاری از موارد، نخستین نشانه بیماری با شکستگی استخوان بروز می‌کند.

 

دکتر اسماعیل گریوانی، با اشاره به ماهیت خاموش پوکی استخوان اظهار کرد: این بیماری معمولاً تا زمان بروز عوارض، به‌ویژه شکستگی استخوان، علامت مشخصی ندارد و همین مسئله موجب می‌شود بسیاری از افراد زمانی متوجه ابتلا به آن شوند که کاهش تراکم استخوان پیشرفت کرده است.

 

این متخصص ارتوپدی ادامه داد: درد استخوان الزاماً به معنای ابتلا به پوکی استخوان نیست و به همین دلیل نمی‌توان صرفاً بر اساس درد، این بیماری را تشخیص داد. سنجش تراکم استخوان معمولاً زمانی درخواست می‌شود که فرد بر اساس سن، عوامل خطر، سابقه شکستگی یا یافته‌های تصویربرداری در معرض خطر باشد. در بسیاری از موارد، افراد در سنین بالاتر و پس از بروز علائم یا شکستگی، برای بررسی تراکم استخوان مراجعه می‌کنند.

 

دکتر گریوانی با اشاره به آمارهای جهانی گفت: بر اساس برآوردهای جهانی، حدود یک‌پنجم مردان و یک‌سوم زنان بالای ۵۰ سال به پوکی استخوان مبتلا هستند. این آمار نشان می‌دهد که بیماری محدود به یک منطقه یا کشور خاص نیست و به دلیل ماهیت خاموش آن، در سراسر جهان اهمیت ویژه‌ای دارد.

 

وی با تأکید بر نقش سابقه خانوادگی در ابتلا به این بیماری تصریح کرد: اگر در خانواده فردی سابقه پوکی استخوان یا نرمی استخوان وجود داشته باشد، سایر اعضای خانواده نیز باید نسبت به عوامل خطر حساس باشند؛ به‌ویژه اگر الگوی تغذیه و سبک زندگی مشابهی داشته باشند، احتمال برخورداری از زمینه‌های مشترک برای ابتلا وجود دارد.

 

شکستگی، نخستین نشانه پوکی استخوان در بسیاری از افراد

 

این متخصص ارتوپدی در دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی با اشاره به اهمیت تشخیص زودهنگام اظهار کرد: در ایران، بخش قابل توجهی از موارد پوکی استخوان زمانی شناسایی می‌شود که بیماری با شکستگی بروز کرده است و بر اساس برخی آمارهای مطرح‌شده، این میزان نزدیک به ۷۲ درصد گزارش شده است. این موضوع ضرورت توجه به پیشگیری و شناسایی افراد در معرض خطر را دوچندان می‌کند.

 

آفتاب و لبنیات به‌تنهایی کافی نیستند

 

دکتر گریوانی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود برخورداری ایران از نور آفتاب و مصرف لبنیات، همچنان پوکی استخوان شیوع دارد، گفت: برخورداری از آفتاب و مصرف لبنیات از عوامل کمک‌کننده به سلامت استخوان هستند، اما به‌تنهایی برای پیشگیری از پوکی استخوان کافی نیستند. عوامل متعددی از جمله ژنتیک، تغذیه، فعالیت بدنی، وضعیت هورمونی، سبک زندگی و برخی عادت‌های رفتاری در سلامت استخوان نقش دارند.

 

وی افزود: دریافت نور خورشید به عوامل مختلفی از جمله شدت تابش، زاویه تابش، مدت حضور در معرض آفتاب، نوع پوشش و کیفیت هوا بستگی دارد. تابش نور خورشید از پشت شیشه نمی‌تواند جایگزین مناسبی برای قرار گرفتن در معرض نور طبیعی باشدو زیرا شیشه بخش عمده پرتو فرابنفش مورد نیاز برای ساخت ویتامین D را جذب می‌کند. همچنین آلودگی هوا می‌تواند میزان دریافت مؤثر پرتو فرابنفش را کاهش دهد.

 

این متخصص ارتوپدی با بیان اینکه تغذیه مناسب و دریافت ویتامین D در کنار نور خورشید اهمیت دارند، خاطرنشان کرد: هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی کافی نیستند و باید در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند. فعالیت بدنی منظم، تغذیه متعادل و دریافت کافی مواد معدنی و ویتامین‌ها، مجموعه‌ای از عوامل مؤثر در حفظ سلامت استخوان هستند.

 

بارداری و شیردهی، تأثیرات معمولاً موقتی بر استخوان مادر

 

دکتر گریوانی در خصوص تأثیر بارداری و شیردهی بر تراکم استخوان زنان گفت: زنان به دلایل مختلفی از جمله تفاوت‌های هورمونی، ترکیب بدن و تغییرات فیزیولوژیک، بیشتر از مردان در معرض پوکی استخوان قرار دارند. هورمون استروژن نقش مهمی در حفظ تراکم استخوان دارد و کاهش آن، به‌ویژه در دوران یائسگی، می‌تواند روند تحلیل استخوان را افزایش دهد.

 

وی ادامه داد: در دوران بارداری و شیردهی نیز تغییرات هورمونی رخ می‌دهد و بخشی از کلسیم مورد نیاز جنین و نوزاد از ذخایر بدن مادر تأمین می‌شود. اگر دریافت مواد مغذی و کلسیم از طریق تغذیه کافی نباشد، بدن می‌تواند از ذخایر استخوانی مادر استفاده کند.

 

این متخصص ارتوپدی تأکید کرد: کاهش تراکم استخوان در دوران شیردهی در بسیاری از موارد موقتی است و پس از پایان شیردهی امکان بازگشت بخشی از تراکم استخوان وجود دارد. بنابراین شیردهی به‌خودی‌خود به معنای ابتلای قطعی مادر به پوکی استخوان نیست.

 

وی افزود: با این حال، اگر مادر باردار یا شیرده دچار درد شدید و مداوم در ناحیه کمر، به‌ویژه گودی کمر، شود یا درد به اندازه‌ای باشد که خواب و فعالیت روزانه او را مختل کند، باید از نظر مشکلات استخوانی و احتمال شکستگی مهره‌های ستون فقرات بررسی شود. این وضعیت نادر است، اما نباید نادیده گرفته شود.

 

کاهش وزن غیراصولی، تهدیدی برای سلامت استخوان جوانان

 

دکترگریوانی با هشدار نسبت به برخی الگوهای نادرست تغذیه و ورزش در میان جوانان گفت: پوکی استخوان بیماری‌ای نیست که بتوان پس از بروز آن به‌سادگی به وضعیت اولیه بازگشت. بنابراین باید از سنین پایین برای ساخت و حفظ ذخایر استخوانی برنامه‌ریزی کرد.

 

وی افزود: امروزه برخی افراد برای رسیدن به تناسب اندام، به رژیم‌های غذایی بسیار محدودکننده، کاهش شدید کالری دریافتی و ورزش‌های سنگین روی می‌آورند. در حالی که تناسب اندام نباید به قیمت محروم کردن بدن از مواد مغذی ضروری تمام شود.

 

وی تصریح کرد: افرادی که ورزش حرفه‌ای و سنگین انجام می‌دهند، باید متناسب با میزان فعالیت بدنی خود، پروتئین، کربوهیدرات، چربی‌های مفید، ویتامین‌ها و مواد معدنی مورد نیاز بدن را دریافت کنند. کاهش وزن سریع، برای مثال ۱۰ کیلوگرم در شش ماه، به‌ویژه اگر با محدودیت شدید غذایی همراه باشد، می‌تواند با عوارضی مانند ریزش مو و خشکی پوست و خطر پوکی استخوان همراه شود و سلامت عمومی و استخوان‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

 

وی با اشاره به اهمیت تغذیه در دوران رشد گفت: شیر و لبنیات از منابع مهم کلسیم هستند و دریافت کافی آنها در دوران کودکی، نوجوانی و جوانی برای شکل‌گیری و حفظ توده استخوانی اهمیت دارد. بی‌توجهی به تغذیه صحیح در این سنین می‌تواند در سال‌های آینده پیامدهای جدی برای سلامت استخوان نسل جوان به همراه داشته باشد.

 

چای، قهوه و مواد غذایی مؤثر بر سلامت استخوان

 

این متخصص ارتوپدی در خصوص تأثیر مصرف چای و قهوه بر تراکم استخوان اظهار کرد: مطالعات مختلف درباره تأثیر این نوشیدنی‌ها نتایج متفاوتی داشته‌اند، اما مصرف متعادل چای در افرادی که دریافت مناسبی از لبنیات و کلسیم دارند، می‌تواند با شاخص‌های مطلوب‌تر سلامت استخوان همراه باشد. همچنین مصرف متعادل قهوه به‌تنهایی به‌عنوان یک عامل قطعی و اثبات‌شده برای ایجاد پوکی استخوان شناخته نمی‌شود.

 

وی با تأکید بر پرهیز از مصرف دخانیات و الکل گفت: مصرف الکل می‌تواند خطر شکستگی استخوان را افزایش دهد و سیگار نیز از عوامل آسیب‌رسان به سلامت استخوان است. ترک سیگار اقدامی ضروری برای حفظ سلامت عمومی و استخوان‌هاست. هرچند خطرات ناشی از مصرف طولانی‌مدت آن ممکن است بلافاصله پس از ترک به‌طور کامل برطرف نشود.

 

دکتر گریوانی همچنین با اشاره به برخی مطالعات درباره آلو خشک افزود: آلو خشک می‌تواند به دلیل ترکیبات مغذی و زیست‌فعال خود اثرات مثبتی بر متابولیسم و سلامت استخوان داشته باشد، اما نباید آن را جایگزین تغذیه متعادل و دریافت کافی کلسیم و ویتامین D دانست.

 

کاهش وزن با داروهای جدید و ضرورت توجه به تغذیه

 

وی در خصوص تأثیر داروهای جدید کاهش وزن از جمله اسپارتینا بر سلامت استخوان اظهار کرد: این داروها با کاهش اشتها و وزن بدن می‌توانند میزان دریافت مواد غذایی را کاهش دهند. از آنجا که برای ارزیابی پیامدهای بلندمدت این داروها بر تراکم استخوان به مطالعات بیشتری نیاز است، نمی‌توان درباره اثر مستقیم آنها بر پوکی استخوان با قطعیت اظهارنظر کرد.

 

این متخصص ارتوپدی ادامه داد: نکته مهم این است که کاهش وزن، به هر روشی که اتفاق بیفتد، اگر با دریافت ناکافی پروتئین، کلسیم، ویتامین D و سایر مواد مغذی همراه باشد، می‌تواند سلامت استخوان را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین افرادی که از داروهای کاهش وزن استفاده می‌کنند، باید تحت نظر پزشک، وضعیت تغذیه و دریافت مواد ضروری بدن خود را کنترل کنند.

 

یائسگی زودرس، زنگ خطر سلامت استخوان

 

دکتر گریوانی با اشاره به نقش هورمون‌ها در سلامت استخوان زنان گفت: یائسگی به دلیل کاهش سطح استروژن، یکی از عوامل مهم افزایش خطر پوکی استخوان است و یائسگی زودرس نیز می‌تواند مدت مواجهه بدن با کمبود استروژن را افزایش دهد.

 

وی تأکید کرد: بانوان جوانی که دچار اختلالات قاعدگی، قطع قاعدگی یا یائسگی زودرس می‌شوند، باید از نظر وضعیت هورمونی و عوامل خطر مرتبط با کاهش تراکم استخوان بررسی شوند؛ چراکه شناسایی به‌موقع این شرایط و انجام اقدامات پیشگیرانه می‌تواند در حفظ سلامت استخوان‌ها مؤثر باشد.

 

این متخصص ارتوپدی خاطرنشان کرد: پیشگیری از پوکی استخوان باید از دوران کودکی و جوانی آغاز شود و اصلاح الگوی تغذیه، مصرف کافی لبنیات و مواد غذایی حاوی کلسیم، تأمین ویتامین D، فعالیت بدنی منظم و پرهیز از دخانیات و کاهش وزن غیراصولی، از مهم‌ترین راهکارهای حفظ سلامت استخوان‌هاست.